Walter Feldman’dan Doğu Akdeniz’e: Osmanlı-Türk müziği tarih yazımında müzik bilgisinin entelektüel tarihine doğru

Özet

Bu makale, Walter Feldman’ın Osmanlı-Türk müziği tarih yazımındaki katkısını yalnızca kullandığı kaynaklar ve ortaya koyduğu tarihsel bilgiler üzerinden değil, alanın soru sorma biçimini genişleten araştırma pratiği üzerinden ele almaktadır. Feldman’ın Osmanlı müziğine ilişkin başlıca çalışmaları ile Bizans, Orta Çağ İslam, Bizans-sonrası Rum Ortodoks ve Osmanlı teorik geleneklerine ilişkin seçilmiş literatür; kaynak ve aktör çeşitliliği, teori ile icra arasındaki ilişki, çok dillilik, filolojik aktarım, kavramsal yeniden üretim ve müzik bilgisinin dolaşımı açısından incelenmiştir. Feldman’ın çalışmaları, Osmanlı müziğini yazmalar, notasyonlar, repertuvarlar, kurumlar, icra pratikleri ve farklı topluluklardan aktörlerin bir arada değerlendirilmesiyle tarihsel olarak oluşan ve dönüşen bir alan olarak ele aldığını göstermektedir. Buradan hareketle Doğu Akdeniz, homojen bir kültürel bütün olarak değil, farklı teorik ve entelektüel çevreler arasındaki ilişkilerin uzun erimli biçimde araştırılabileceği bir tarih yazımsal ölçek olarak ele alınmaktadır. İncelenen literatürde köken ve aidiyet tartışmaları, makam-ēkhos ve teorik sistem karşılaştırmaları ile notasyon, repertuvar, arşiv ve çok dilli aktarım çalışmaları belirgin araştırma eksenleri olarak öne çıkmaktadır. Makalenin önerisi, bu birikimi “müzik bilgisinin entelektüel tarihi” çerçevesinde yeniden düşünerek teorik problemlerin farklı metinsel, dilsel, pedagojik ve kurumsal çevrelerde nasıl aktarıldığını, dönüştürüldüğünü ve yeniden kavramsallaştırıldığını araştırmaktır. Geç Bizans müzik teorisyeni Manuel Bryennios’un Harmonika’sı, Bizans klasik harmonik bilimi ile Orta Çağ İslâm nazariyatında karşılaşılan teorik problemler üzerinden bu yaklaşımın imkânlarını somutlaştırmaktadır. Buradaki karşılaştırma, Bizans’tan İslam dünyasına ya da Osmanlı nazariyatına kesintisiz bir aktarım zinciri kurmayı amaçlamaz. Bunun yerine Feldman’ın açtığı araştırma ufkunun Doğu Akdeniz’de müzik bilgisinin daha uzun erimli entelektüel tarihine doğru nasıl genişletilebileceğini tartışır. Böylece, süreklilik kadar dönüşüm, ayrışma ve yeniden kavramsallaştırmayı da Osmanlı-Türk müziği tarih yazımının araştırma problemleri arasına taşımayı hedeflemektedir.