Türk müziği araştırmalarında hesaplamalı etnomüzikoloji çalışmaları için güvenilir bir araç: MakamKit

Özet

Bu makale, Türk makam müziği için geliştirilmiş MakamKit adlı analiz motorunun yeteneklerini tanıtır, ölçülmüş başarımını bildirir ve bu ölçümler sırasında ortaya çıkan bir aktarım sorununu tartışır. Motorun en temel özelliği, makam müziğinin kendi perde dünyasını bozmadan taşımasıdır: dijital notadan koma bilgisinin yeniden kurulması, 511 eser ve 129.151 nota üzerinde denetlenmiş ve binde iki hata payıyla neredeyse eksiksiz bulunmuştur; yani eser, motorun içinden geçerken Batı’nın on iki sesli düzenine yuvarlanmamaktadır. Bunun üzerine kurulan çözümleme katmanlarında motor, daha önce hiç görmediği 180 eserlik bir sınav takımında makamı eserlerin dörtte üçünden fazlasında ilk adayında, tanıdığı makam adlarıyla sınırlı bakıldığında ise onda dokuza yakınında doğru bilmektedir. Usul ve biçim tanıma, bu çalışmayla birlikte ilk kez sayısal olarak ölçülmüştür: on yedi usulde 2.586 eser üzerinde usulün ilk üç aday içinde doğru bulunma oranı yaklaşık yüzde doksan üç, yedi biçimde 1.820 eser üzerinde biçimin ilk adayda doğru bilinme oranı yaklaşık yüzde seksen yedidir. Ses kaydından makam tanıma, seyrin en çıplak duyulduğu solo taksimde güvenilir, geçkilerle örülü topluluk icralarında ise beklendiği gibi daha kırılgandır. Basılı nota tanımada ise motor, sayfadaki bir işaretin hangi perdeye karşılık geldiğini on notadan dokuzunda bir koma yanılma payı içinde doğru hesaplarken, o sayfadaki eserin makamını güvenilir biçimde adlandıramamakta; motor bunu gizlemek yerine, uzman onayı tamamlanmadan temiz çıktı vermeyi reddetmektedir. Motorun tasarım ilkesi budur: bilmediğinde susar, emin olmadığında aday sıralar, kaynağı yetersizse hiç cevap vermez. Bu titizlik sayesinde ortaya bir de beklenmedik bulgu çıkmıştır: aynı eserin iki farklı dijital nüshası, eserin karar perdesi konusunda her dört eserden birinden fazlasında birbiriyle anlaşamamaktadır. Bu, motorun değil külliyatın sorunudur ve bugüne dek bu ölçekte ölçülmemiştir; meşkten notaya, notadan baskıya uzanan aktarım zincirine dijital nüshanın da bir halka olarak eklendiğini gösterir. Makalenin katkısı iki yönlüdür: makam müziği için ölçülmüş başarımı ve kaynak-güven düzeni açıkça belgelenmiş bir araştırma aracı tanıtmak, ve bu aracın imkân verdiği bir aktarım bulgusunu alanın gündemine taşımak. Yazılımın iç tasarımı, lisans durumu gereği kapsam dışıdır.