Türk tasavvuf düşüncesinde mânevî terakkî vasıtası olarak Türk müziği: Türk müzik felsefesi bağlamında bir inceleme

Yazarlar

Anahtar Kelimeler:

Türk müziği- Türk din mûsikîsi- Türk tasavvufu- Mânevî terakkî- Türk müzik felsefesi

Özet

Türk müziği, Türk tasavvuf düşüncesinde insanın mânevî eğitimine katkı sağlayan, nefis terbiyesini destekleyen ve Hakk’a yönelişini kolaylaştıran önemli unsurlardan biri olarak değerlendirilmiştir. Bu araştırmanın amacı, Türk tasavvuf düşüncesinde Türk müziğinin mânevî terakkî sürecindeki işlevini Türk müzik felsefesi açısından incelemek, ontolojik temellerini, tarihî gelişimini ve Türk tasavvuf geleneği içerisindeki yerini ortaya koymaktır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesine dayalı literatür taraması kullanılmış, klasik ve çağdaş kaynaklar dinî, tarihî, tasavvufî ve Türk müzik felsefesi perspektifinden değerlendirilmiştir. Araştırmanın ilk bulgusunda Türk tasavvuf düşüncesinde insan ile Türk müziği arasındaki ontolojik ilişki ele alınmış, Bezm-i Elest anlayışının insanın yaratılışı, ezelî ahdi ve Hakk’a yönelişi bakımından taşıdığı anlam incelenmiştir. Türk müziğinin ezelî hakîkate ilişkin hatırayı uyandıran, kalbî farkındalığı güçlendiren ve seyr ü sülûk sürecini destekleyen bir vasıta olarak yorumlandığı, ney sembolizminin ise insanın aslî vatanından ayrılışını aşk, iştiyâk ve vuslat kavramlarıyla anlamlandırdığı belirlenmiştir. İkinci bulguda Türk müziğinin dinî ve felsefî temelleri, Eski Türk dinî-mûsikî geleneğinden Türk-İslâm medeniyetine uzanan tarihî süreç içerisinde ele alınmıştır. Ayrıca el-Kindî, el-Fârâbî, İbn Sînâ, İhvân-ı Safâ ve İbn Haldûn’un müziği, insan, kâinat, kozmik âhenk, ruhî gelişim ve toplumsal hayatla ilişkilendiren yaklaşımları Türk müzik felsefesinin düşünsel arka planı bağlamında değerlendirilmiştir. Üçüncü bulguda ise semâ, zikir, vecd, cezbe, aşk, şevk, tefekkür ve kalbî hazırlık kavramları ekseninde Türk tasavvuf müziğinin mânevî terakkîdeki işlevi incelenmiştir. Gazzâlî, Ahmed Yesevî, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Şems-i Tebrîzî, İbn Haldûn, Ankaravî, Eşrefoğlu Rûmî ve Zîgârzâdelâkîzâde Sâlih Nâbî’nin görüşleri doğrultusunda Türk tasavvuf müziğinin ilâhî aşkı, tefekkürü ve Hakk’a yönelişi destekleyen bir vasıta olarak ele alındığı, tekke hayatındaki uygulamaların dinleyicinin niyeti, kalbî hazırlığı ve mânevî seviyesiyle ilişkilendirildiği görülmüştür.

Yazar Biyografisi

Fatih Tüysüz, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi TMDK

mceclip0-4584d8cd5979c9d237cca91905d9595a.png

Dr. Fatih Tüysüz, 1977 yılında Sivas’ta doğdu. İlk ve ortaöğrenimini Sivas’ta tamamladı. 1992 yılında Sivas Belediyesi Konservatuvarı Türk Müziği Bölümü’nün giriş sınavlarını kazanarak bu kurumda, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk Din Mûsikîsi uzmanı bestekâr S. Eyyubî Işıksal, kemânî Kâmil Şakar, kânûnî Süleyman Akveran ve dönemin diğer değerli üstat ve mûsikîşinâslarından usûl, makâm, repertuvar, tavır, solfej ve nazariyat dersleri aldı. Dört yıl süren konservatuvar eğitimi boyunca Sivas Belediyesi Konservatuvarı Klasik Türk Mûsikîsi ve Türk Din Mûsikîsi korolarında korist, solist, ud ve keman icrâcısı olarak görev yaptı. 1996 yılında Kâmil Şakar tarafından kurulan Sivas AKM Türk Sanat Müziği Korosu’na keman icrâcısı olarak katıldı. 1998 yılında Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Müzik Eğitimi Bölümü’nü kazandı. 1998–2005 yılları arasında Prof. Erol Başara yönetimindeki Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Türk Müziği Korosu’nda ud ve keman icrâcısı olarak yer aldı. Aynı dönemde Prof. Erol Başara ve bestekâr S. Eyyubî Işıksal’dan besteleme teknikleri, prozodi ve Türk mûsikîsi form bilgisi; Kâmil Şakar’dan ise geleneksel fasıl mûsikîsi alanlarında istifade etmeye devam etti. 2002–2018 yılları arasında Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde müzik öğretmeni olarak görev yaptı. Bu süreçte 2002–2007 yılları arasında AKM Türk Sanat Müziği Korosu’nda sâzende, nazariyat ve keman eğitmeni olarak görev yaptı. Lağvedilen Sivas Belediyesi Konservatuvarı Türk Müziği Korosu’nu 2008 yılında Kâmil Şakar ile birlikte yeniden kurarak, bu koroda 2013 yılına kadar şef yardımcısı, eğitmen ve sâzende olarak çalışmalarını sürdürdü. Bu dönemde, ilk mûsikî eğitimine başladığı Sivas Belediyesi Konservatuvarı Türk Müziği Bölümü’nde, Türk mûsikîsi solfej ve nazariyat derslerinin yanı sıra geleneksel Türk mûsikîsi keman icrâcılığı derslerini de yürüterek birçok sâzende yetiştirdi.   Sanat hayatı boyunca birçok özel orkestrada, TRT Ankara ve İstanbul Radyosu başta olmak üzere çeşitli Devlet Korolarında görev yapan saz sanatçıları, ses sanatçıları, bestekârlar ve koro şefleriyle birlikte Türkiye genelinde gerçekleştirilen iki yüzden fazla konser, festival, radyo ve televizyon programları ile çeşitli kültür ve sanat organizasyonlarında keman icrâcısı olarak yer aldı.  Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslâm Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı / Türk Din Mûsikîsi Bilim Dalı’nda Prof. Dr. Mehmet Tıraşcı danışmanlığında hazırladığı Türk Din Mûsikîsi Formlarında İlâhî ve TRT Repertuvarındaki İlâhîlerin Genel Olarak İncelenmesi başlıklı teziyle 2017 yılında yüksek lisansını; Buhûrîzâde Mustafâ Itrî’nin Mecmûa-ı Eş'âr İsimli Güfte Mecmuası (İnceleme–Metin) başlıklı doktora teziyle ise 2021 yılında doktorasını tamamladı. Lisansüstü öğrenimi süresince Prof. Dr. Alim Yıldız ile Türk-İslâm Edebiyatı ve metinleri, Prof. Dr. Yusuf Yıldırım ile Farsça ve İleri Osmanlıca, Prof. Erol Başara ile Türk mûsikîsi nazariyatı, form bilgisi, geleneksel icrâ tavırları, bestecilik ve prozodi; Prof. Dr. Mehmet Tıraşcı ile Türk mûsikîsi tarihi ve Türk din mûsikîsi alanlarında akademik çalışmalar yürüttü. Aynı dönemde Prof. Dr. Fatih Koca başta olmak üzere Türk din mûsikîsinin önde gelen birçok mûsikîşinâs ve yorumcusunun iştirak ettiği meşk meclislerinde yer alarak, geleneksel meşk anlayışı içerisinde mûsikî çalışmalarını sürdürdü. 2018 yılında öğretim görevlisi olarak başladığı Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Türk Müziği Devlet Konservatuvarı’ndaki görevinden ayrılarak, lisans düzeyinde Türk Din Mûsikîsi ve Dinî Mûsikî derslerini yürütmek üzere 2021–2023 yılları arasında Sivas Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’ne geçti. 2023 yılından itibaren Dr. Öğretim Üyesi olarak tekrar Türk Müziği Devlet Konservatuvarı’na geçerek burada 2023–2024 yılları arasında Türk Sanat Müziği Anabilim Dalı Başkanlığı görevini yürüttü. 2025-2026 yılları arasında ise Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Türk Müziği Devlet Konservatuvarı Müdür Yardımcılığı görevini yürüttü. Hâlen Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Türk Müziği Devlet Konservatuvarı Türk Müziği Bölümü / Türk Sanat Müziği Anabilim Dalı’nda görev yapan Dr. Fatih Tüysüz, lisans düzeyinde Bireysel Çalgı Eğitimi (Keman), Türk Müziğinde Tür ve Biçimler, Türk Müziğinde Prozodi; lisansüstü düzeyde ise İleri Çalgısal İcrâ Teknikleri, Türk Müziği Form Bilgisi ve Analizleri ile Bilimsel Araştırma Teknikleri ve Yayın Etiği derslerini yürütmektedir. 2018 yılından itibaren TMDK ve İlahiyat Fakültesi bünyesinde gerçekleştirilen çok sayıda konser, proje ve sanatsal etkinlikte ud ve keman icrâcısı olarak yer almasının yanı sıra sanat danışmanlığı ve orkestra şefliği görevlerini de yürütmeye devam etmektedir. Çeşitli formlarda beste çalışmaları da bulunan Dr. Fatih Tüysüz, akademik çalışmalarını, başta Türk Din Mûsikîsi olmak üzere Türk Mûsikîsi tarihi, Osmanlıca mûsikî yazmaları, Türk Mûsikîsi formları ve Türk-İslâm Edebiyatı metinleri üzerine sürdürmekte olup ulusal ve uluslararası bilimsel platformlarda yayımlanan çalışmalarıyla alan yazınına katkı sunmaya devam etmektedir. 

Academiaedu: https://independent.academia.edu/tüysüzfatih

Researchgate: https://www.researchgate.net/profile/Fatih-Tueysuez-3

Yayınlanmış

2026-11-13

Nasıl Atıf Yapılır

Tüysüz, F. (2026). Türk tasavvuf düşüncesinde mânevî terakkî vasıtası olarak Türk müziği: Türk müzik felsefesi bağlamında bir inceleme. Türk Müziği, 4(4), 295–33. Geliş tarihi gönderen https://turkmuzigidergisi.com/index.php/tm/article/view/206