Feldman’ın çalışmaları çerçevesinde sözlü peşrev geleneğinin günümüzdeki izdüşümü: Kani Karaca’nın “TRT Peşrevi” örneği

Özet

Peşrev, Osmanlı-Türk müziğinin tarihsel süreç içerisinde biçimsel ve işlevsel dönüşümler geçiren temel türlerinden biridir. Günümüzde ağırlıklı olarak çalgısal bir form olarak tanımlanmasına karşın tarihsel kaynaklar, peşrevin farklı dönem ve kültürel çevrelerde sözlü olarak da icra edildiğini göstermektedir. Bu çalışma, tarihsel kaynaklarda belgelenen sözlü peşrev uygulamalarını Walter Feldman’ın değerlendirmeleri ekseninde incelemeyi ve bu uygulamaların günümüzdeki bir izdüşümünü Kani Karaca’nın “TRT peşrevi” icrası üzerinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın örneklemini, Kani Karaca’nın Seyfettin Osmanoğlu’na ait Bayati peşrevinin melodik yapısı üzerine TRT sanatçılarının isim ve soyisimlerini yerleştirerek gerçekleştirdiği icra oluşturmaktadır. Araştırmada doküman incelemesi ve karşılaştırmalı müzikal analiz yöntemleri kullanılmış; kaynak nota ile Kani Karaca’nın icrası hane-mülazime organizasyonu, melodik yapının korunma ve değişme durumu, ses ekleme ve çıkarmalar, süslemeler, ritmik çeşitlemeler ve bölüm kısaltmaları bakımından karşılaştırılmıştır. Analiz sonucunda Karaca’nın peşrevin biçimsel ve melodik özelliklerini büyük ölçüde koruduğu; birinci, ikinci ve üçüncü hanelerde sınırlı melodik ve ritmik çeşitlemelere başvurduğu, dördüncü hanede ise melodik yapının daha belirgin biçimde değiştiği ve bölümün kısaltıldığı tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda TRT peşrevinin tarihsel sözlü peşrev geleneğinin doğrudan devamı olduğu ileri sürülmemekte; bunun yerine mevcut bir çalgısal peşrevin vokal hâle getirilmesi ve ezgiye yeni sözel unsurların yerleştirilmesi bakımından tarihsel sözlü peşrev ve söz giydirme uygulamalarıyla ortak bir icra mekanizması taşıdığı sonucuna ulaşılmaktadır. Bu bağlamda Kani Karaca’nın icrası, sözlü peşrev pratiğinin modern dönemdeki özgün bir izdüşümü olarak değerlendirilmektedir.