Satirik janrlı eserler kontekstinde Memmed Quliyevin “Aldanmış ulduzlar”

Özet

Opera türü, Azerbaycan'ın müzik kültürüne öncülük ederek büyük bir gelişim göstermiştir. Azerbaycan Operası  her dönemin estetik ilkelerini yansıtmış, milli zihniyetin ve manevi değerlerin ana ifadesi olmuştur. Bu açıdan ele aldığımızda hiciv türünde yazılmış ilk operalardan olan Memmed Guliyev’in “Aldatılmış Yıldızlar” adlı eseri ilgi çekicidir. Bu makalede ilk kez M. Guliyev’in “Aldatılmış Yıldızlar” ve Vasıf Adigozalov’un “Ölüler” operalarında toplu koro ve leitmotif sisteminin belirli tür yönelimlerine göre uygulanma yolları anlatılmaktadır. “Aldatılmış Yıldızlar” operasındaki ana motifler, solo ve topluluklar, koro sahneleri belli bir dramaturjik işleve sahiptir. Böylece eserin tür özelliklerine göre onun yapısı, kompozisyonu ve dramaturjisi  ile benzersizliği ayırt edilir. Operada yıldızların görüntüsü ve baş kadın karakter olan Salman’ın motifi olmak üzere iki ana motife yer verilmiştir. M. Guliyev’in Mirza Fatali Ahundzaden’in hikayesinden yola çıkarak yazdığı bu operada, Ahundzaden’in hikayesinden farklı olarak yıldızların görüntüsü başlangıçta sunulmamaktadır. Besteci dramaturjik bir yöntem olarak “dairesel çerçeve” yöntemini kullanmış, yıldızların görüntüsüne hem ön sözde hem de operanın finalinde yer vermiştir. Bu leitmotif doğası gereği statiktir, tekrarlanan aynı notalar ile değişen uyum sebebiyle zenginleşerek gelişmiştir. Operada bulunan bir diğer ana motif, baş kadın karakter olan Selma ile ilgilidir. N. A. Rimski-Korsakov (Şamahi Prensesi’nin görüntüsü) gibi, M. Guliyev de imajını geliştirirken oryantal yöntemler kullanmıştır. Operanın ön sözünde ilk kez Selman’ın ve yıldızların ana motifiyle tanışırız. Selman’ın operadaki ana motifinin yanı sıra II. Perdenin giriş kısmının orkestra ve vokal bölümünde III. Perdenin ise son bölümünde Selman’ın teğmenliğine yer verilmiştir. Bu teğmenlik III. Perdenin başında, Joda apofezis olarak verilmiştir. Selman’ın teğmenliği, aşkın ve ışığın zaferinin bir sembolü haline gelir ve operanın finalinde dört kez duyulur. Leitmotifleri bu şekilde vermesi, diğer besteciler arasındaki yenilikçiliği ve çoğu müzik üslubunu eserinde kullanması ile öne çıkan besteci Memmed Guliyev, bizlere kendine özgü bir yazım tarzı olduğunu göstermektedir.