Feldman’ın terkibden seyre dönüşüm yaklaşımı bağlamında Osmanlı-Türk müziğinde ney, nazariyat ve icra ilişkisi

Özet

Bu çalışma, Walter Feldman’ın 17. ve 18. yüzyıl Osmanlı-Türk müziğindeki makam ve repertuvar değişimini açıklamak için kullandığı “terkibden seyre” yaklaşımını, neyin icrasal imkânları ve neyzenlerin müzik hayatındaki rolleri bağlamında incelemektedir. Çalışmanın temel argümanı, neyin bu dönüşümü tek başına doğurduğu değil; ses üretimi ve icra imkânları ile neyzenlerin bestecilik, meşk ve nazariyat faaliyetlerinin, seyir merkezli makam anlayışının biçimlendiği ortamın etkin unsurları arasında değerlendirilmesi gerektiğidir. Tarihsel doküman incelemesine dayanan araştırmada Feldman’ın çalışmaları; Fonton’un 1751 tarihli gözlemleri, Hızır Ağa ile Nâsır Abdülbâkî Dede’nin nazarî metinleri, tarihî neyler üzerindeki organolojik araştırmalar ve Mevlevîhânelerin müzikal hayatına ilişkin belgelerle karşılaştırılmıştır. Yusuf bin Nizâmeddin’in 15. yüzyıldaki ney açıklaması ile Nâsır Dede’nin nefes, perde ve icra tekniklerini ayrıntılandıran tarifleri arasındaki fark, neyin nazarî bilgiye nasıl konu edildiğini göstermesi bakımından ele alınmıştır. Bulgular, başparenin gelişimi ve farklı ahenklerdeki neylerin kullanımı kadar, çalgının perde üretimi, ses bölgeleri ve toplu icradaki konumunun da değerlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Mevlevî neyzenlerin bestecilik ve öğreticilik faaliyetleri bu organolojik ve icrasal verilerle birlikte yorumlandığında, neyin seyir merkezli makam kültürünün biçimlenmesindeki muhtemel katkısı daha görünür hâle gelmektedir. Sonuç olarak araştırma, ney ile söz konusu dönüşüm arasındaki ilişkiyi doğrudan ve tek yönlü bir nedensellik olarak değerlendirmemekte; ney organolojisi, icra imkânları ve nazariyat arasındaki tarihsel temas noktalarını bir arada yorumlayarak Feldman’ın modeline tamamlayıcı bir açıklama önermektedir.